200 jaar Multatuli

Lezing

29-10-2020

Online

200 jaar Multatuli

Organisatie

Academisch Cultureel Forum
Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren

In 2020 wordt de 200ste verjaardag van Multatuli (1820-1887) herdacht. Multatuli schreef zijn Max Havelaar in 1859 in een hotel in de Bergstraat in Brussel op nauwelijks een kilometer van het Paleis der Academiën. KVAB en KANTL organiseren een gezamenlijk colloquium naar aanleiding van deze herdenking. Centraal staan de figuur van Eduard Douwes Dekker, het dekolonisatiedebat en de relatie tussen Multatuli en Brussel.

(!) Omwille van de verstrengde maatregelen met betrekking tot COVID-19, zal enkel online participatie mogelijk zijn. De geregistreerden zullen de dag van het evenement de livestreamlink via mail ontvangen.

 

Sprekers:

Philip Vermoortel werd geboren in 1955 in Brugge. Hij promoveerde in 1991 aan de KU Leuven tot doctor in de Letteren en de Wijsbegeerte op een proefschrift over de parabel bij Multatuli. Hij was onder meer redactiesecretaris van Dietsche Warande & Belfort, redacteur van Over Multatuli en hoogleraar Nederlandse en Europese letterkunde aan de KU Leuven Campus Brussel. Thans is hij honorair bestuurslid van het Multatuli Genootschap. Hij publiceert vooral over negentiende-eeuwse Nederlandse letterkunde en over Multatuli. Zijn werk werd meermaals bekroond.

Em. prof. Mark Eyskens is Minister van Staat, Professor em. KU Leuven (economie), oprichter van de 'Lessen voor de XXIste eeuw'. Tevens is hij voorzitter van de raad van bestuur van de KUL-UCL 1972-76. Van 1976 tot 1992 was hij lid van 13 opeenvolgende regeringen o.m. als minister van Ontwikkelingssamenwerking, Economische zaken, Financiën, Buitenlandse zaken en Eerste Minister. Eyskens was voormalig lid van de Kamer van Volksvertegenwoordigers en van de Raad van Europa. Hij is lid en ex-voorzitter van de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten en tot heden covoorzitter van het Academisch Cultureel Forum. Hij is voorzitter en bestuurder van talrijke Belgische en buitenlandse instellingen en organisaties, auteur van een paar duizend artikels en van 60 boeken, waarvan 3 romans en een dichtbundel, en zondagnamiddagschilder.

Dr. Elsbeth Etty is neerlandicus, literair criticus, columnist en biograaf. Van 1987 tot 2017 redacteur en columnist van NRC Handelsblad. In 1996 promoveerde zij cum laude op de met de Busken Huet-prijs en de Gouden Uil bekroonde biografie Liefde is heel het leven niet - Henriette Roland Holst 1869-1952. In de jaren 2005-2015 was ze bijzonder hoogleraar literaire kritiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam. In 2008 ontving ze voor haar columns de Anne Vondelingprijs voor politieke journalistiek. In 2017 volgde zij Winnie Sorgdrager op als voorzitter van het Multatuli Genootschap.

Dik van der Meulen schrijft boeken over uiteenlopende onderwerpen. In 2002 promoveerde hij op een biografie van Multatuli, waarvoor hij de AKO-Literatuurprijs kreeg.

Dr. Jacqueline Bel is hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde (Multatuli-leerstoel) aan de VU. Zij is gespecialiseerd in de literatuur van het fin de siècle, de eerste helft van de 20e eeuw, de twee wereldoorlogen en de (post)koloniale literatuur.  In 2018 bracht ze samen met Rick Honings en Jaap Grave de publicatie Multatuli nu. Nieuwe perspectieven op Eduard Douwes Dekker uit.

 

Programma: 

29-10-2020

1 Verwelkoming 14:00 - 14:15
Leen van Dijck, Voorzitter KANTL (spreker)
Frans Boenders, Covoorzitter Academisch Cultureel Forum (spreker)
2 Multatuli in Vlaanderen 14:15 - 14:45
Philip Vermoortel, KU Leuven en Multatuli Genootschap (spreker)

Hoewel Max Havelaar in 1860 uitgegeven is en bovendien in Brussel geschreven was, heeft het tot 1865 geduurd voor Vlaanderen Multatuli ontdekte. Dat was te danken aan Julius de Geyter, die zich meteen ontpopte tot een volbloed Multatuliaan en al zijn vrienden bijna gedwongen heeft om Multatuli te lezen.

Het is ook dankzij De Geyter dat Multatuli op het einde van de jaren 1860 een aantal keren als spreker opgetreden is in Vlaanderen. Telkens met daverend succes. De Vlaamse vrienden nodigden hem niet alleen uit, maar steunden hem ook financieel. Zo groeide in hem de hoop dat hij in Vlaanderen een nieuwe toekomst zou kunnen uitbouwen. Helaas bleek die hoop ongegrond en de ontgoocheling was dan ook groot. Niettemin is Multatuli met De Geyter blijven corresponderen tot aan zijn dood en ook aan andere Vlamingen heeft hij openhartige brieven geschreven die waardevol blijven voor de kennis van Douwes Dekker als mens en van Multatuli als schrijver.

3 Voordracht uit Max Havelaar - "De redevoering tot de hoofden van Lebak" 14:45 - 15:15
Mark Eyskens, Covoorzitter Academisch Cultureel Forum (spreker)
5 Klokkenluider over institutioneel racisme en seksisme. Multatuli houdt ons ‘woke’ 15:15 - 15:45
Elsbeth Etty, Literair criticus, columnist (spreker)

Wat is de betekenis van Multatuli’s gedachtengoed in het huidige discours over ons slavernij- en koloniale verleden? De negentiende-eeuwse klokkenluider analyseerde slavernij en koloniale overheersing als wat we nu ‘institutioneel racisme’ noemen. Zelf vergeleek hij zijn aanklacht tegen koloniale misstanden (Max Havelaar) met die van Harriet Beecher Stowe tegen slavernij (De Hut van oom Tom). 

Het slot van Max van Havelaar waarin Multatuli Koning Willem III verantwoordelijk houdt voor het mishandelen en uitzuigen van ‘meer dan dertig miljoenen onderdanen’ in Nederlands-Indië’ heeft de zelfde strekking als het verwijt van de huidige beweging Black Lives Matter die het institutionele racisme van de overheid blootlegt en aanklaagt.

De term seksisme bestond nog niet in de negentiende eeuw, maar Multatuli benoemde als een van de eersten de systematische onderdrukking van vrouwen op alle gebieden van het leven en analyseerde de oorzaken ervan. Wegens zijn baanbrekende ideeën over seksuele bevrijding was hij de held van negentiende- en twintigste-eeuwse feministen. De 21ste-eeuwse #MeToo-beweging heeft echter alle reden kritische kanttekeningen te plaatsen bij Multatuli’s gedrag jegens vrouwen en meisjes.  

Maar ondanks de (al dan niet anachronistische) kritiek op Multatuli’s denken en doen, blijft recht overeind dat hij ons ‘woke’ houdt in een tijd waarin alle kwesties waarover hij als geen ander de klok luidde weer prominent de agenda staan.

6 Waarom Brussel? Hoe Multatuli zijn Max Havelaar schreef. 15:45 - 16:15
Dik van der Meulen, Multatulibiograaf (spreker)
In het najaar van 1859 schreef Eduard Douwes Dekker in de onwaarschijnlijk korte tijd van drie weken zijn Max Havelaar. Rond die tijd koos hij ook zijn schrijversnaam Multatuli. In zijn voordracht gaat Multatuli-biograaf Dik van der Meulen in op de ontstaansgeschiedenis van de meest invloedrijke roman uit het Nederlandse taalgebied, en op de vraag waarom dit boek juist in Brussel werd geschreven.

7 Het pak van Sjaalman als blauwdruk: Van Max Havelaar tot Woutertje Pieterse 16:15 - 16:45
Jacqueline Bel, Multatuli-leerstoel VU Amsterdam (spreker)

Multatuli maakt in zijn werk regelmatig gebruik van lijsten. De bekendste lijst uit de Nederlandse literatuur staat in de Max Havelaar, Multatuli’s beroemde roman uit 1860: het gaat om ‘het pak van Sjaalman’, een opsomming van 147 sterk uiteenlopende onderwerpen die variëren van ‘het Sanskrit als moeder der germaansche taaltakken’ waarmee de lijst begint tot ‘de wapenen der zwakkere diersoorten’, het laatste onderwerp dat genoemd wordt. Maar daartussenin staan ook titels als ‘Over het recht van opstand by onderdrukking’, ‘Over de misdaden der Europeërs buiten Europa’, of ‘Over de schoonheid der vrouwen te Nîmes en te Arles…’
Een andere bekende lijst in Multatuli’s werk wordt gevormd door de reeks Ideeën, die Multatuli tussen 1862 en 1877 publiceerde in zeven delen. Idee één is bijvoorbeeld: ‘Misschien is niets geheel waar en zelfs dat niet.’ Andere ideeën zijn weer langer vormen soms samen een hele (zij het onvoltooide) roman Woutertje Pieterse.
Die lijsten roepen de volgende vragen op: Wat doet ‘het pak van Sjaalman’ in de Max Havelaar? In hoeverre hangt deze lijst samen met Multatuli’s andere werk? En is de lijst bruikbaar als onderzoeksinstrument?